Ridhaa ya kufahamu kwa picha na video: kile ambacho taasisi zinahitaji kujua

Fomu iliyosainiwa ni ushahidi wa ridhaa, lakini si sawa na ridhaa yenyewe. Dóchas Guide to Ethical Communications unasema kwamba kuwatambulisha watu katika maudhui, au kupata ruhusa ya kutumia maudhui, hakumaanishi peke yake kwamba una ridhaa ya kufahamu.³

Bond, mtandao wa Uingereza wa mashirika ya maendeleo ya kimataifa, inaita ridhaa ya kufahamu kuwa msingi mkuu wa maudhui ya kimaadili na inasema ni zaidi sana ya kujaza fomu.²

Kwa vitendo, hii inamaanisha mtu anaelewa wewe ni nani, kwa nini unampiga picha, picha itaonekana wapi na nini kinaweza kutokea kama matokeo yake, kisha anachagua kwa hiari.

Sheria ya ulinzi wa data ya Rwanda ni Law No. 058/2021 of 13 October 2021 relating to the protection of personal data and privacy (sheria ya tarehe 13 Oktoba 2021 kuhusu ulinzi wa data binafsi na faragha). Inafafanua ridhaa kuwa ishara ya matakwa ya mtu iliyotolewa kwa hiari, mahususi, ya kufahamu na isiyo na utata, inayotolewa kwa kauli au kwa kitendo kilicho wazi.¹

Ridhaa ni halali tu pale mtu anapoamua kwa hiari baada ya kuelezwa matokeo yake. Inaweza kuwa ya mdomo, ya maandishi au ya kielektroniki, na taasisi lazima iweze kuonyesha kwamba ilitolewa.¹

Baadhi ya taarifa huchukuliwa kuwa nyeti, zikiwemo hali ya afya, rekodi za matibabu, imani za kidini, maoni ya kisiasa na taarifa za familia. Data nyeti zinaweza kuchakatwa kwa sababu chache tu, ya kwanza ikiwa ni ridhaa ya mhusika. Hili ni muhimu kwa hadithi kuhusu programu za afya.¹

Mamlaka ya usimamizi ni National Cyber Security Authority, inayoendesha Data Protection Office ya Rwanda. Taasisi zinazodhibiti au kuchakata data binafsi lazima zijisajili nayo.¹⁵

Sheria pia inataka data binafsi zihifadhiwe nchini Rwanda isipokuwa taasisi ina idhini ya kuzihifadhi nje ya nchi, na uvujaji wa data lazima uripotiwe kwa mamlaka ndani ya saa 48.¹

Tunachukulia picha, rekodi na fomu za ridhaa zilizosainiwa zinazowatambulisha watu kuwa data binafsi. Makala hii ni muhtasari kwa ajili ya kupanga, si ushauri wa kisheria.

Chini ya sheria ya Rwanda, data binafsi zinapomhusu mtoto aliye chini ya miaka 16, ridhaa lazima itoke kwa mtu mwenye mamlaka ya mzazi, na inakubalika tu ikiwa imetolewa kwa manufaa ya mtoto.¹

Miongozo ya UNICEF ya kuripoti kwa maadili inakwenda mbali zaidi: inaomba ruhusa ya mtoto na ya mlezi kwa mahojiano, kurekodi na, inapowezekana, picha za makala. Maslahi bora ya mtoto yanatangulia jambo lingine lolote.⁶

Bond inapendekeza kuwauliza watoto wenyewe kuanzia umri wa takriban miaka saba au minane, kwa lugha wanayoielewa, pamoja na sahihi ya mzazi au mlezi.²

Bond pia inapendekeza kwamba mshiriki yeyote wa timu ya utayarishaji asiachwe peke yake na mtoto wakati wowote.²

• Kenya: Data Protection Act, 2019 ilianzisha Office of the Data Protection Commissioner (Ofisi ya Kamishna wa Ulinzi wa Data). Inasema kwamba data za mtoto haziwezi kuchakatwa isipokuwa mzazi au mlezi ametoa ridhaa.⁷
• Uganda: Data Protection and Privacy Act, 2019 ilianzisha Personal Data Protection Office chini ya National Information Technology Authority. Inazuia ukusanyaji wa data za watoto bila ridhaa ya awali ya mzazi au mlezi.⁸
• Tanzania: Personal Data Protection Act, 2022 (Sheria ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi) ilianzisha Tume ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi (PDPC), iliyoanza kufanya kazi tarehe 1 Mei 2023.⁹

Ikiwa unafanya kazi katika nchi zaidi ya moja, angalia sheria ya kila nchi unakorekodi na unakohifadhi mafaili.

Mwongozo wa UNHCR kuhusu maudhui ya medianuwai unaziomba timu kueleza kwamba picha au hadithi inaweza kuonekana kote duniani, kwenye intaneti, televisheni na redio.⁴

UNICEF inawaomba waandishi wa habari kuhakikisha kwamba mtoto au mlezi anajua kwamba anazungumza na mwandishi wa habari, na kueleza madhumuni ya mahojiano na jinsi yatakavyotumika.⁶

Bond inashauri ridhaa iwe na tarehe ya kuisha na tarehe hiyo iwekwe wazi kwa washiriki, ikibainisha kwamba ridhaa ya kudumu milele haikubaliki chini ya kanuni za Umoja wa Ulaya za ulinzi wa data (GDPR).²

Kwa watoto, utaratibu mzuri wa Bond ni kuacha kutumia picha, au kuhuisha ridhaa, miaka mitatu baada ya picha kupigwa au mtoto anapofikisha miaka 18, kutegemea kipi kitatangulia.²

Dóchas inaziomba taasisi kueleza kwamba watu wanaweza kuondoa ridhaa yao wakati wowote na kuwapa njia rahisi ya kufanya hivyo.³

Ridhaa haiondoi wajibu wa kulinda. UNICEF inasema usichapishe hadithi au picha inayoweza kumweka hatarini mtoto, ndugu zake au wenzake, hata utambulisho wao ukibadilishwa.⁶

Bond inaeleza pembetatu ya hatari: hadithi haipaswi kamwe kuunganisha zaidi ya kimoja kati ya uso unaotambulika, jina kamili halisi na mahali hasa.²

Core Humanitarian Standard (2024) inataka mawasiliano kuhusu watu, yakiwemo ya utetezi na uchangishaji fedha, yawe na ridhaa yao ya kufahamu na yawe sahihi na ya heshima.¹⁰

UNHCR inasema picha zisizo na ridhaa haziwezi kutumika, hasa kwa uchangishaji fedha. Bond inasema kwamba bila ushahidi wa ridhaa ya kufahamu, picha hazipaswi kutumika kwa utangazaji wowote au uchangishaji fedha.²⁴

International Federation of Journalists inashauri kutowalipa watoto, au wazazi wao, kwa maudhui kuhusu ustawi wa watoto isipokuwa iwe wazi kwamba ni kwa manufaa ya mtoto.¹¹

Bond inaomba taasisi zinazotumia picha zilizotengenezwa na AI zieleze hivyo katika maelezo ya picha.²

Sera yetu wenyewe ni rahisi zaidi: kamwe hatutengenezi wala kubadilisha picha za watu halisi kwa AI, na kamwe hatuwasilishi picha ya AI kama picha halisi.

Huu ndio utaratibu ambao timu zetu hufuata. Ni desturi yetu, iliyojengwa juu ya vyanzo vilivyotajwa hapo juu.

• Kabla ya upigaji picha: kubalianeni na mteja nani atapigwa picha, kwa nini, na picha zitatumika wapi.
• Siku ya upigaji picha: eleza kwa Kinyarwanda, Kiingereza, Kifaransa au Kiswahili, na waruhusu watu kuuliza maswali.
• Muulize mhusika, na kwa mtoto, muulize mtoto pamoja na mzazi au mlezi.
• Rekodi ridhaa kwa maandishi au kwa video, pamoja na tarehe, matumizi yaliyokubaliwa na tarehe ya mwisho.
• Hifadhi ridhaa pamoja na picha, ikiwa na majina, tarehe na muktadha.
• Waeleze watu jinsi ya kuondoa ridhaa, na chukua hatua haraka.
• Pitia upya picha za watoto baada ya miaka mitatu au wanapofikisha miaka 18.