TikTok kwa taasisi: je, mnapaswa kuwa huko?

Kwa miaka mingi, timu nyingi za mawasiliano ziliichukulia TikTok kama jukwaa la vijana wadogo na mitindo ya kucheza densi. Takwimu haziungi tena mkono mtazamo huo. Katika Digital News Report yake ya mwaka 2026, Reuters Institute ilibaini kwamba sehemu ya waliohojiwa wanaotumia TikTok kwa madhumuni yoyote iliongezeka kutoka asilimia 15 hadi asilimia 37 katika miaka mitano tangu janga la UVIKO-19, na kwamba asilimia 20 sasa wanaitumia kupata habari.¹

Afrika Mashariki inajitokeza kwa namna ya pekee. Zaidi ya nusu ya waliohojiwa nchini Kenya na Thailand wanatumia TikTok kupata habari, ikilinganishwa na asilimia 10 nchini Marekani na asilimia 7 nchini Uingereza.¹ Ripoti ya nchi ya Kenya inaieleza TikTok na YouTube kuwa milango mikuu ya kupata habari na masuala ya sasa, hasa kwa hadhira changa.² Zingatia tahadhari hii: sampuli ya Kenya kwa kiasi kikubwa ni ya watu wanaozungumza Kiingereza, vijana zaidi na walio mtandaoni, na waandishi wanasema matokeo hayapaswi kuchukuliwa kuwa yanawakilisha taifa zima.²

Kuwa kwenye TikTok kwa sababu kila mtu yuko huko hakutakusaidia. Katika utendaji wetu wenyewe, tunawaomba wateja wetu wajibu kwa uaminifu maswali matano kabla ya kufungua akaunti. Ikiwa jibu la mengi kati ya maswali hayo ni hapana, mara nyingi uwepo imara kwenye jukwaa moja au mawili mengine ndio uwekezaji bora zaidi. Kipimo hicho hicho kinatumika kwa TikTok kwa mashirika yasiyo ya kiserikali, mashirika ya Umoja wa Mataifa na wizara:

• Hadhira: je, watu mnaohitaji kuwafikia, ambao mara nyingi wako chini ya umri wa miaka 35, kweli wako kwenye TikTok katika nchi yenu?
• Lengo: je, mna jambo la kueleza, kuonyesha au kujibu, badala ya kutangaza tu?
• Uwezo: je, kuna mtu anayeweza kurekodi, kuhariri na kuchapisha video fupi za wima angalau kila wiki kwa miezi sita?
• Sauti: je, uongozi utakubali mtindo usio rasmi zaidi na wa kibinadamu, pamoja na uidhinishaji wa haraka?
• Hatari: je, mna kanuni zilizo wazi kuhusu ridhaa, maoni ya watumiaji na mada nyeti?

Taasisi zinazofanya vizuri kwenye TikTok mara chache huchapisha taarifa zao kwa vyombo vya habari katika mfumo wa video. Zinaonyesha watu na michakato: muuguzi akieleza kinachotokea wakati wa kupata chanjo, mhandisi akitembea kando ya bomba jipya la maji, mfanyakazi akijibu maswali matatu ambayo umma huuliza mara nyingi zaidi. Video fupi za taasisi za sekta ya umma hufanya kazi vizuri zaidi zinapokuwa na manufaa, mahususi na zinapowasilishwa na mtu halisi badala ya nembo.

Watayarishaji wa maudhui nao ni muhimu. Reuters Institute ilibaini kwamba duniani kote asilimia 27 ya waliohojiwa hupata baadhi ya habari kutoka kwa watayarishaji wa maudhui au washawishi wanaojikita katika habari, na asilimia 46 kutoka kwa watayarishaji wa maudhui wa aina yoyote.¹ Kuhusu Kenya, ripoti inabainisha kwamba umaarufu wa kundi hili la watayarishaji wa maudhui ni wa kipekee kimataifa.² Kushirikiana na mtayarishaji wa maudhui wa ndani anayeaminika kunaweza kuwafikia watu ambao akaunti yako mwenyewe haitawafikia, ilimradi ushirikiano huo uwe wa wazi na usimamiwe ipasavyo.

Tumia Business Account (akaunti ya biashara) badala ya Personal Account (akaunti binafsi). TikTok inazieleza akaunti za biashara kuwa wasifu wa umma wenye vipimo vya utendaji, uchambuzi wa hadhira na zana za ubunifu, na inazieleza Blue-V Verified Business Accounts kuwa zinafaa kwa vyombo rasmi, biashara, taasisi au watu maarufu wanaohitaji uthibitisho wa uhalisia na uaminifu wao.³ Kwa wizara au shirika la umma, akaunti iliyothibitishwa huusaidia umma kukutofautisha na walaghai wanaojifanya kuwa wewe.

Muziki ndio mtego ambao taasisi nyingi hunaswa nao. Kituo cha msaada cha biashara cha TikTok kinaeleza kwamba biashara haziwezi kutumia maktaba ya jumla ya muziki kwa matumizi ya kibiashara, na kinazielekeza kwenye Commercial Music Library, maktaba ambayo haki zake tayari zimeshughulikiwa na ambayo biashara zinaweza kuitumia bure katika machapisho ya kawaida, matangazo na maudhui yenye chapa.⁴ Ikiwa unatumia sauti nyingine zenye leseni, TikTok inashauri kuhakikisha na timu yako ya sheria kwamba una leseni sahihi.⁴ Sauti asilia, kama sauti ya mtu au sauti za mazingira ya nyanjani, huepusha tatizo hili kabisa.

TikTok haijaruhusu matangazo ya kisiasa tangu mwaka 2019. Sera yake inahusu matangazo ya kulipiwa yanayomuunga mkono au kumpinga mgombea, kiongozi aliyeko madarakani, chama au kundi la kisiasa, au suala katika ngazi ya shirikisho, jimbo au eneo, yakiwemo matangazo ya utetezi na ya masuala.⁵ Kwa mashirika yasiyo ya kiserikali yanayoendesha kampeni za utetezi, hii inamaanisha kwamba mnapaswa kupanga kuwafikia watu bila malipo na kupitia ushirikiano na watayarishaji wa maudhui badala ya kulipia matangazo ya ujumbe wa masuala hayo.

Tangu mwaka 2022, akaunti za serikali, wanasiasa na vyama vya siasa zimezimiwa kiotomatiki vipengele vya matangazo, na haziwezi kutumia vipengele vya zawadi, bakshishi au biashara mtandaoni.⁶ TikTok ilisema itaendelea kuruhusu taasisi za serikali kutangaza katika mazingira machache, kama kusaidia afya na usalama wa umma na upatikanaji wa taarifa, kwa kushirikiana na mwakilishi wa TikTok.⁶ Sera za majukwaa hubadilika mara kwa mara, hivyo angalia kituo cha msaada cha sasa kabla ya kutenga bajeti ya shughuli za kulipiwa.

TikTok hutuza kasi, na kasi ndipo njia za mkato zisizo za kimaadili hutokea. Sauti inayovuma au kipande kifupi kilichorekodiwa kwenye mkutano wa jamii kinaweza kusambaa mbali zaidi ya hadhira uliyoifikiria. Tumia viwango vile vile vya ridhaa kwa kipande cha sekunde 20 kama ungefanya kwa filamu ya kumbukumbu, na kamwe usiwatumie washiriki wa programu kama mapambo ya mtindo unaovuma.

Sheria ya Rwanda ya ulinzi wa data, Sheria Na. 058/2021, inafafanua data binafsi kuwa taarifa yoyote inayomhusu mtu halisi aliyetambuliwa au anayeweza kutambuliwa, ikiwemo vitambulishi kama jina, data ya mahali alipo au vitambulishi vya mtandaoni.⁷ Kwa watoto walio chini ya umri wa miaka 16, uchakataji unahitaji ridhaa ya mtu mwenye mamlaka ya mzazi.⁷ Kwa vitendo, hii inamaanisha ridhaa ya maandishi kutoka kwa wazazi au walezi kabla mtoto hajaonekana kwenye video zako.

Ichukulie miezi yako mitatu hadi sita ya kwanza kama majaribio yenye swali lililo wazi: je, tunawafikia watu ambao hatuwezi kuwafikia kwingineko? Tumia takwimu za akaunti yako ya biashara kufuatilia idadi ya kutazamwa, ukamilishaji wa video, wafuasi wapya na maoni, na usome maoni yenyewe ili kujua maswali ambayo watu huuliza.³

Kisha amua. Ikiwa mitindo michache ya video inafanya kazi waziwazi, ongeza juhudi kwenye mitindo hiyo. Ikiwa idadi ya watu mnaowafikia ni ndogo na juhudi ni kubwa, ni uamuzi wa busara kusitisha akaunti, kuchapisha ujumbe mfupi unaowaelekeza wafuasi kwenye chaneli zako nyingine na kuelekeza muda huo kwenye chaneli zinazofanya vizuri. Kwa mtazamo wetu, akaunti iliyotelekezwa huleta madhara zaidi kuliko akaunti iliyofungwa.

• Ukaguzi wa hadhira: je, makundi yako ya kipaumbele yako kwenye TikTok katika nchi yako?
• Mtu mmoja aliyetajwa anayewajibika kurekodi, kuhariri na kuchapisha
• Akaunti ya biashara imefunguliwa na ombi la uthibitisho limewasilishwa
• Muziki kutoka Commercial Music Library au sauti asilia pekee
• Fomu za ridhaa ziko tayari, ikiwemo ridhaa ya wazazi kwa walio chini ya miaka 16
• Kanuni za maoni, masahihisho na mada nyeti zimekubaliwa
• Shughuli za kulipiwa zimehakikiwa dhidi ya sera za sasa za matangazo za TikTok
• Majaribio ya miezi mitatu hadi sita yenye hatua ya uamuzi iliyo wazi