Mawasiliano yanayofikika: manukuu, maelezo mbadala ya picha na ripoti zinazosomeka

Mawasiliano yanayofikika yanamaanisha kuhakikisha kwamba watu wenye ulemavu wanaweza kuona, kusikia, kusoma na kuelewa unachochapisha. Hili si suala la kundi dogo. Shirika la Afya Duniani (WHO) linakadiria kwamba watu bilioni 1.3 wanaishi na ulemavu mkubwa, ambao ni asilimia 16 ya watu wote duniani, au mmoja kati ya kila watu sita.¹

Kwa taasisi zinazofanya kazi na serikali na mfumo wa Umoja wa Mataifa, hili pia ni suala la haki. Ibara ya 21 ya Mkataba wa Kimataifa wa Haki za Watu Wenye Ulemavu inazitaka nchi wanachama kutoa taarifa zinazokusudiwa kwa umma kwa jumla katika miundo na teknolojia zinazofikika, kwa wakati unaofaa na bila gharama ya ziada.² Ibara hiyo hiyo inazihimiza taasisi binafsi zinazohudumia umma, zikiwemo zinazotoa huduma mtandaoni, kufanya vivyo hivyo, na inataka lugha za alama zitambuliwe na kukuzwa.² Ripoti ambayo programu ya kusoma skrini haiwezi kuifungua, au video ya kampeni isiyo na manukuu, huwatenga kimya kimya watu wale wale ambao programu nyingi za maendeleo zipo kwa ajili ya kuwahudumia.

Kiwango cha rejea ni Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.2, miongozo iliyochapishwa na World Wide Web Consortium (W3C). Imeandikwa kwa ajili ya maudhui ya mtandaoni, lakini mantiki yake ina manufaa vilevile kwa video, picha na ripoti zinazopakuliwa. Imejengwa juu ya kanuni nne: maudhui lazima yatambulike, yatumike, yaeleweke na yawe imara.³

WCAG ina viwango vitatu vya ufuasi: A (cha chini kabisa), AA na AAA (cha juu kabisa).³ Kwa mtazamo wetu, kiwango cha AA ndilo lengo linalofaa kwa timu yoyote ya mawasiliano, kwa sababu kinajumuisha manukuu, maelezo kwa sauti na kiwango cha chini cha utofautishaji wa rangi. Kwa maudhui ya kila siku, vigezo vichache vya mafanikio hufanya sehemu kubwa ya kazi:

• 1.1.1 Maudhui yasiyo ya maandishi (Kiwango A): picha na maudhui mengine yasiyo ya maandishi yanahitaji maandishi mbadala yanayotimiza lengo lilelile.
• 1.2.2 Manukuu, yaliyorekodiwa awali (Kiwango A): video iliyorekodiwa yenye sauti inahitaji manukuu.
• 1.2.5 Maelezo kwa sauti, yaliyorekodiwa awali (Kiwango AA): taarifa muhimu zinazoonekana kwa macho kwenye video lazima zielezwe.
• 1.4.1 Matumizi ya rangi (Kiwango A): rangi isiwe njia pekee ya kuonyesha taarifa.
• 1.4.3 Utofautishaji, kiwango cha chini (Kiwango AA): maandishi ya kawaida yanahitaji uwiano wa utofautishaji wa angalau 4.5:1, na maandishi makubwa angalau 3:1.

Manukuu ni maandishi ya maneno yanayozungumzwa na ya sauti nyingine zisizo za maneno zinazohitajika ili kuelewa filamu, yakienda sambamba na sauti.⁴ W3C hutumia istilahi za Kiingereza "captions" na "subtitles" kwa maana moja. Manukuu mengi ni yale ambayo mtazamaji anaweza kuyawasha au kuyazima (closed captions), wakati manukuu ya kudumu (open captions) hupachikwa ndani ya picha na huonekana wakati wote.⁴ Manukuu pia huwasaidia watu wanaoelewa taarifa za maandishi vizuri zaidi kuliko za sauti.⁴

Manukuu ya kiotomatiki huokoa muda lakini, yenyewe pekee, hayakidhi matakwa ya ufikiaji isipokuwa yamethibitishwa kuwa sahihi kikamilifu.⁴ Neno moja tu lililokosekana, kama si, linaweza kugeuza maana ya sentensi nzima. Katika utendaji wetu wenyewe, tunayachukulia manukuu ya mashine kama rasimu ya kwanza, kisha tunahakiki kwa mkono majina ya watu, majina ya mahali, takwimu na maneno ya Kinyarwanda, Kifaransa au Kiswahili, na tunaongeza majina ya wazungumzaji na sauti zenye maana.

Watazamaji wasioona nao wanahitaji sehemu ya hadithi inayoonekana kwa macho. W3C inapendekeza maelezo kwa sauti kwa ajili ya chati, maandishi yanayoonekana kwenye skrini na majina ya wazungumzaji, pamoja na nakala ya maandishi yenye maelezo ya kinachoonekana (descriptive transcript), ambayo huhitajika na watu ambao ni viziwi na wasioona kwa wakati mmoja.⁵ Inashauri kupanga masuala ya ufikiaji tangu mwanzo kabisa wa mradi na kuandika maelezo hayo ndani ya muswada wa filamu kabla ya kurekodi.⁵ Kwa mfano, mhojiwa anayetaja jina lake na wadhifa wake mbele ya kamera huondoa haja ya kueleza kando maandishi ya utambulisho yanayoonekana sehemu ya chini ya skrini.

Maelezo mbadala ya picha (alt text) ni maelezo mafupi ambayo programu ya kusoma skrini huyasoma kwa sauti mahali pa picha. WCAG inataka maudhui yote yasiyo ya maandishi yawe na maandishi mbadala yanayotimiza lengo lilelile.³ Swali si "kuna nini ndani ya picha?" bali "picha hii inafanya nini hapa?"

Mti wa maamuzi wa W3C kuhusu maelezo mbadala (alt decision tree) unatoa kanuni zilizo wazi.⁶ Kwa picha ya kawaida au mchoro rahisi, andika maelezo mafupi yanayowasilisha maana yake. Ikiwa picha iko ndani ya kiungo au kitufe, eleza kiungo kinaelekea wapi au kitufe kinafanya nini. Ikiwa picha ni ya mapambo tu, au inarudia maandishi ambayo tayari yako kando yake, tumia sifa ya alt iliyo tupu ili programu za kusoma skrini ziiruke. Ikiwa picha ina maandishi ambayo hayapatikani mahali pengine popote, weka maandishi hayo kwenye alt.⁶

Kwa picha ya nyanjani, maelezo kama "Muuguzi anapima uzito wa mtoto mchanga katika kituo cha afya huko Nyamagabe" yana manufaa zaidi kuliko "picha ya mwanamke". Maelezo yawe ya sentensi moja tu, epuka kuanza na "picha ya", na usirudie maelezo ya picha neno kwa neno.

Mara nyingi ripoti za mwaka na tathmini huchapishwa kama PDF zilizosanifiwa pekee. Government Digital Service ya Serikali ya Uingereza inashauri kuchapisha katika HTML pale inapowezekana, ikieleza kwamba mara nyingi PDF hazifanyi kazi vizuri na programu za kusoma skrini, na kwamba PDF na PDF/A haziwezi kufanywa zifikike kikamilifu kwa watumiaji wote wa teknolojia saidizi.⁷ Njia nzuri ni kuchapisha ripoti kama ukurasa wa tovuti na kutoa PDF kama toleo la kuchapishwa kwenye karatasi.

Ikiwa ni lazima uchapishe PDF, jenga ufikiaji ndani ya faili chanzo katika Word au programu yako ya usanifu badala ya kujaribu kuirekebisha mwishoni. Kurekebisha PDF iliyokamilika ni kazi ya polepole na mara chache hukamilika kikamilifu, hivyo mweleze msanifu wako mambo haya kabla ya kuanza kupanga kurasa. Mwongozo huo huo unapendekeza:⁷

• Tumia mitindo halisi ya vichwa (Heading 1, Heading 2) badala ya maandishi mazito, na usiruke ngazi.
• Andika maandishi ya viungo yanayoeleweka hata yakisomwa peke yake, kamwe si "bofya hapa".
• Tumia majedwali kwa data tu, yaweke rahisi, epuka visanduku vilivyounganishwa na weka alama kwenye safu mlalo ya vichwa.
• Ongeza maelezo mbadala kwenye picha na chati, au eleza hoja hiyo hiyo katika maandishi.
• Hakiki utofautishaji wa rangi, kisha panga muundo wa hati na uweke lebo (tags) kwa kutumia programu yako ya PDF.

Chati ndizo sehemu ambako ripoti hushindwa mara nyingi zaidi. Programu ya kusoma skrini haiwezi kusoma chati ya pau, hivyo W3C inashauri kutoa taarifa iliyo katika picha changamano mahali pengine kwenye ukurasa, kwa mfano kama muhtasari mfupi wa matokeo pamoja na jedwali la data.⁶ Usitegemee rangi pekee kutofautisha makundi: ongeza lebo za moja kwa moja au ruwaza.³ Hakiki kwamba maandishi na mistari muhimu vinafikia uwiano wa utofautishaji uliowekwa katika WCAG.³

Ripoti inayosomeka pia ni ripoti inayoeleweka. Lugha rahisi huwasaidia watu wenye changamoto za utambuzi na ulemavu wa kujifunza, na huwasaidia pia watu wengine wote. GOV.UK inapendekeza kueleza istilahi za kitaalamu na vifupisho mara ya kwanza vinapotumika na kuweka sentensi kuwa na takriban maneno 25 au machache zaidi.⁷ Kwa hadhira ya sekta ya maendeleo, muhtasari wa ukurasa mmoja kwa lugha rahisi, uliotafsiriwa pale inapohitajika, mara nyingi huwafikia watu wengi zaidi kuliko ripoti kamili.

• Manukuu yamehakikiwa na mtu, yakiwa na majina ya wazungumzaji na sauti muhimu
• Taarifa zinazoonekana kwa macho zimeelezwa ndani ya muswada au kupitia maelezo kwa sauti
• Nakala ya maandishi imechapishwa pamoja na kila video
• Maelezo mbadala mafupi na yenye maana kwa kila picha inayobeba taarifa
• Alt tupu kwa picha za mapambo tu
• Ripoti zimechapishwa katika HTML, au kama PDF zenye lebo na vichwa halisi
• Utofautishaji wa maandishi wa angalau 4.5:1, na hakuna taarifa inayoonyeshwa kwa rangi pekee
• Muhtasari kwa lugha rahisi, na vifupisho vimeelezwa