Usanifu wa michoro ya taarifa kwa NGO: mwongozo wa vitendo

Usanifu wa michoro ya taarifa si mapambo. Kwa shirika lisilo la kiserikali, shirika la Umoja wa Mataifa au wizara, mchoro wa taarifa una kazi moja: kumsaidia msomaji mahususi kuelewa haraka jambo lililobainika na kulikumbuka. Msomaji huyo anaweza kuwa mfadhili anayepitia ripoti ya mwaka kwa haraka, afisa wa wilaya anayesoma muhtasari wa sera, au mfuasi anayepitisha kidole kwenye skrini ya simu yake.

Ikiwa unajifunza jinsi ya kutengeneza mchoro wa taarifa, tabia yenye manufaa zaidi ni kujiuliza msomaji anapaswa kujua nini au kufanya nini baada ya kuutazama. Mwongozo wa uwasilishaji wa data kwa michoro wa data.europa.eu unaeleza jambo hili kwa urahisi: kabla ya kuchagua chati, jiulize ni ujumbe gani unajaribu kuwasilisha kwa hadhira yako.¹ Kila kitu kingine, kuanzia mpangilio hadi rangi, hufuata jibu hilo.

Michoro mingi dhaifu ya taarifa ya mashirika yasiyo ya kiserikali hujaribu kusema kila kitu kilichomo kwenye ripoti ya programu kwa wakati mmoja. Chagua jambo moja lililobainika lenye umuhimu mkubwa zaidi, liandike kama sentensi moja, na utumie sentensi hiyo kama kichwa cha habari. "Uandikishaji wa wasichana katika shule za sekondari uliongezeka katika wilaya zote nne" ni ujumbe. "Matokeo ya elimu 2025" ni lebo tu.

Kisha taja hadhira na jukwaa. Nyaraka za kikao cha bodi zinaweza kubeba maelezo mengi zaidi kuliko chapisho kwenye WhatsApp au LinkedIn. Bango linalotumika nyanjani linaweza kusomwa kutoka mbali, kwa lugha zaidi ya moja, na watu ambao hawasomi chati mara kwa mara. Katika kazi zetu wenyewe, tunakubaliana na mteja kwa maandishi kuhusu ujumbe, hadhira na jukwaa kuu kabla usanifu wowote haujaanza, kwa sababu hilo huokoa awamu nyingi za marekebisho baadaye.

Uchaguzi wa chati unapaswa kufuata mwenendo unaotaka wasomaji wauone. Kitengo cha michoro cha gazeti la Financial Times kilitengeneza Visual Vocabulary ili kuwapa wasanifu istilahi za pamoja kwa jambo hili, kikipanga chati kulingana na uhusiano zinazouonyesha: mkengeuko, uwiano, mpangilio wa nafasi, mgawanyo, mabadiliko kwa muda, ukubwa na sehemu ya jumla.¹

Kwa vitendo, kanuni chache zinatosha kwa sehemu kubwa ya takwimu za maendeleo. Tumia chati ya mstari au chati ya nguzo kuonyesha mabadiliko kwa muda. Tumia chati ya pau (bar chart) iliyopangwa kwa mfuatano pale ambapo nafasi katika orodha ni muhimu kuliko thamani kamili. Tumia chati rahisi ya pau zilizorundikwa au chati ya duara (pie chart) yenye vipande vichache sana kuonyesha sehemu ya jumla. Mwongozo wa data.europa.eu unasisitiza kwamba mapendekezo haya ni mahali pa kuanzia tu, kwa sababu takwimu zilezile zinaweza kuwasilishwa kwa chati za aina kadhaa.¹ Pale ambapo tarakimu moja ndiyo kiini cha habari, tarakimu kubwa yenye lebo iliyo wazi inaweza kufanya kazi kubwa kuliko chati yoyote.

• Mabadiliko kwa muda: chati ya mstari au ya nguzo
• Mpangilio wa nafasi: chati ya pau za mlalo zilizopangwa kwa mfuatano
• Sehemu ya jumla: chati ya pau zilizorundikwa, au chati ya duara yenye vipande viwili hadi vinne
• Ukubwa: chati ya pau ambayo mhimili wake unaanzia sifuri
• Tarakimu moja inayovutia: namba kubwa yenye lebo iliyo wazi na chanzo

Mchoro wa taarifa husomwa zaidi kupitia maneno yake: kichwa cha habari, lebo, maelezo na mstari wa chanzo. Yaandike kwanza katika hati ya kawaida, na yaidhinishwe kabla usanifu haujaanza. Hili huizuia timu ya usanifu kufanyia kazi maandishi yatakayobadilika.

Mwongozo wa lugha rahisi wa Australian Government Style Manual (Mwongozo wa Mtindo wa Serikali ya Australia) ni kipimo kizuri. Unapendekeza wastani wa takriban maneno 15 kwa kila sentensi, maneno ya kila siku, kauli tendaji, na kuweka ujumbe muhimu zaidi mwanzoni.² Pia unaonya kwamba istilahi za kitaalamu huwatenga watu, kwa hiyo fafanua vifupisho kama SDG au WASH, au uvibadilishe kwa maneno rahisi.² Tumia namba zilizokadiriwa pale ambapo usahihi kamili si muhimu, tumia vipimo vilevile kote, na uweke chanzo na tarehe chini ya kila chati.

Rangi inapaswa kuliongoza jicho kwenye ujumbe, si kujaza nafasi. Tumia rangi moja kali ya kuvutia macho kwa tarakimu muhimu na rangi tulivu zaidi kwa muktadha. Rangi za chapa yako ni mahali pa kuanzia, lakini huenda zikahitaji vivuli vyepesi au vizito zaidi ili zifanye kazi vizuri kwenye chati.

Utofautishaji unaweza kupimwa. Miongozo ya Ufikivu wa Maudhui ya Wavuti (WCAG) inataka uwiano wa utofautishaji wa angalau 4.5:1 kwa maandishi ya kawaida na 3:1 kwa maandishi makubwa.³ Kwa sehemu za mchoro zinazohitajika ili kuuelewa, kama mistari ya grafu au vipande vya chati ya duara, lengo ni angalau 3:1 dhidi ya rangi zilizo jirani.⁴ Mifano ya W3C yenyewe inaonyesha mchoro wa taarifa uliorekebishwa kwa kuongeza mipaka yenye utofautishaji na aikoni za rangi nzito juu ya mandhari ya rangi nyepesi.⁴

Wakumbuke wasomaji wenye upungufu wa uwezo wa kutambua rangi. Datawrapper inashauri kuchagua rangi zinazotofautiana kwa kiwango cha mwangaza, kuchagua bluu badala ya kutegemea nyekundu na kijani, kuweka lebo moja kwa moja kwenye takwimu badala ya kutumia ufunguo wa rangi, na kuongeza ishara ya pili kama umbo, ruwaza au nafasi.⁵

Mchoro wa taarifa uliohifadhiwa kama picha moja hauonekani kwa programu za kusoma skrini na ni vigumu kuutafuta. W3C inaainisha grafu na chati kama picha changamani na inasema zinahitaji maandishi mbadala yenye sehemu mbili: maelezo mafupi yanayoitambulisha picha, na maelezo marefu yanayobainisha taarifa muhimu inayowasilishwa na picha hiyo.⁶

Kwa ripoti au ukurasa wa wavuti, weka tarakimu muhimu katika maandishi yaliyo karibu na mchoro au katika jedwali rahisi kando yake. Kwa mitandao ya kijamii, ongeza maelezo mbadala ya picha na urudie jambo kuu lililobainika katika manukuu. Kwa PDF, weka lebo za ufikivu (tags) kwenye hati ili maelezo yaambatane na picha.

Amua mapema mchoro wa taarifa utawekwa wapi, na usanifu kwanza kwa ajili ya skrini ndogo zaidi. Mpangilio mrefu wa ukurasa wa A4 mara chache hufanya kazi vizuri kwenye simu. Mara nyingi ni bora kutengeneza seti ya kazi kutokana na usanifu mmoja: toleo kamili kwa ajili ya ripoti, kadi za mraba au za wima kwa mitandao ya kijamii, na toleo la kuchapisha lenye nafasi ya ziada ukingoni (bleed) kwa mabango ya kubandika au ya kusimamisha.

Ukimpa maelekezo msanifu wa michoro ya taarifa, barani Afrika au mahali pengine popote, mtumie ujumbe ulioidhinishwa, hadhira, maandishi ya mwisho, faili la takwimu pamoja na vyanzo vyake, miongozo ya chapa yako na kila ukubwa unaouhitaji. Omba kuona mpangilio wa awali kabla ya usanifu kamili, na mtu anayeifahamu programu akague kila namba katika faili la mwisho. Hifadhi mafaili ya chanzo yanayoweza kuhaririwa ili uweze kusasisha takwimu mwaka ujao bila kuanza upya.

• Ujumbe mmoja, ulioandikwa kama kichwa cha habari cha sentensi moja
• Hadhira na jukwaa kuu vimekubaliwa
• Aina ya chati inalingana na kile ambacho takwimu zinaonyesha
• Maandishi yameidhinishwa kwa lugha rahisi kabla ya usanifu
• Chanzo na tarehe chini ya kila tarakimu
• Utofautishaji wa maandishi wa angalau 4.5:1, na wa michoro muhimu angalau 3:1
• Maana haibebwi na rangi peke yake
• Maelezo mbadala ya picha au maelezo marefu yamechapishwa pamoja na picha