Mawasiliano ya kubadili tabia: kinachofanya kazi katika kampeni

Mawasiliano ya kubadili tabia hutumia kwa utaratibu uliopangwa jumbe, mazungumzo na vyombo vya habari ili kuwasaidia watu kuanza kufuata desturi fulani: kumpatia mtoto chanjo, kunawa mikono, kutumia huduma ya afya. Leo mashirika mengi huzungumzia mawasiliano ya mabadiliko ya kijamii na kitabia (SBCC), kwa sababu maamuzi ya mtu binafsi hutegemea sana familia, jamii na huduma zilizopo.

UNICEF (Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Watoto) inaeleza mabadiliko ya kijamii na kitabia (SBC) kuwa ni mkusanyiko wa mbinu na mikakati inayochochea mabadiliko chanya yanayoweza kupimwa, na inaorodhesha mawasiliano ya kimkakati na SBCC sambamba na ushirikishaji wa jamii, uboreshaji wa huduma, sera za umma zinazounga mkono mabadiliko, uimarishaji wa mifumo na sayansi ya tabia inayotumika kwa vitendo.¹ Mwongozo wake uko wazi kuhusu mipaka ya jumbe pekee: mawasiliano na uhamasishaji wa jamii bado ni kiini cha kazi hii, lakini "tunahitaji zaidi".¹

Kampeni nyingi huanza na kaulimbiu. Zile zinazofanikiwa huanza na tabia mahususi, hadhira iliyobainishwa na uchambuzi wa kile kinachowazuia watu unaotaka kuwafikia. Mwongozo wa programu wa UNICEF hugawa upangaji katika hatua za kuchunguza tatizo, kufafanua mafanikio na kubuni, kwa mpangilio huo.¹

Modeli yake ya Vichocheo vya Tabia (Behavioural Drivers Model) hugawa vipengele vinavyoweza kuleta mabadiliko katika makundi matatu: ya kisaikolojia, ya kijamii na ya kimazingira.¹ Hilo lina maana kubwa kwa wataalamu wa mawasiliano. Ikiwa akina mama tayari wanajua kwamba chanjo huwakinga watoto lakini kituo cha afya kiko mbali, jumbe zaidi za kuongeza uelewa hazitasaidia. Ikiwa desturi fulani inapingwa kwa sababu majirani hawaikubali, kampeni inahitaji kushughulikia kanuni za kijamii, ambazo UNICEF inabainisha kuwa zinaweza kuwa na nafasi kubwa mno katika maamuzi ya mtu binafsi.¹

• Tunataka tabia ipi hasa, itekelezwe na nani, na mara ngapi?
• Ni nini kinachoizuia leo: maarifa, imani, kanuni za kijamii, upatikanaji wa huduma au gharama?
• Ni vikwazo vipi kati ya hivyo ambavyo mawasiliano yanaweza kuvibadilisha kweli?

Funzo linalojirudia zaidi katika tafiti ni kwamba mawasiliano hayawezi kuchukua nafasi ya upatikanaji wa huduma. Mapitio ya kampeni za afya kupitia vyombo vya habari vya umma yaliyochapishwa katika jarida la The Lancet yalihitimisha kwamba kampeni zinaweza kuleta mabadiliko chanya au kuzuia mabadiliko hasi katika tabia za kiafya miongoni mwa makundi makubwa ya watu, na kwamba matokeo hutegemea mambo kama upatikanaji, kwa wakati huo huo, wa huduma na bidhaa zinazohitajika, programu za ngazi ya jamii na sera zinazounga mkono mabadiliko.²

Mapitio hayo hayo yaligundua kwamba kampeni za vyombo vya habari ambazo hazikuambatana na huduma za uchunguzi zilizoratibiwa zilileta ongezeko dogo sana au lisilogundulika kabisa la uchunguzi wa saratani ya mlango wa kizazi.² Mfumo wa mawasiliano ya kimkakati wa Shirika la Afya Duniani (WHO) unasisitiza jambo hilo hilo kwa mtazamo wa hadhira: ili mawasiliano yatekelezeke, yanapaswa kuwaeleza watu cha kufanya na kuwaonyesha hatua wanazoweza kuchukua kwa uhalisia.³ Kabla ya kutoa maelekezo kwa timu ya ubunifu, hakikisha kwamba kituo cha afya, bidhaa au huduma husika iko tayari.

Rwanda inatoa mfano mzuri wa uratibu wa kitaifa. Wizara ya Afya, kupitia Rwanda Biomedical Centre (RBC), na Wizara ya Jinsia na Ustawi wa Familia zilizindua Mkakati wa Kitaifa wa Mawasiliano ya Mabadiliko ya Kijamii na Kitabia wa mwaka 2018 hadi 2024, unaohusu makuzi na maendeleo ya awali ya mtoto, lishe, pamoja na maji, usafi wa mazingira na usafi binafsi.⁴

Mkakati wa Mabadiliko ya Kijamii na Kitabia kwa Chanjo za Kawaida nchini Rwanda 2021–2026 unagawa hadhira katika makundi ya msingi (wazazi wa watoto wadogo na wahudumu wa afya), makundi ya pili (familia, viongozi wa jamii na viongozi wa dini) na makundi ya tatu kama watunga sera, vyombo vya habari na sekta binafsi.⁵ Utafiti wake wa awali uligundua kwamba njia iliyopendelewa zaidi ilikuwa mawasiliano ya ana kwa ana kupitia wahudumu wa afya ngazi ya jamii na watumishi wa vituo vya afya, yakisaidiwa na redio, simu za mkononi, Umuganda, mitandao ya kijamii na vikundi vya kijamii.⁵ Kwa kampeni ya mawasiliano ya afya nchini Rwanda, mara nyingi filamu au tangazo la redio hufanya kazi vizuri zaidi pale ambapo huwapa wahudumu wa afya ngazi ya jamii jambo la kujadili na watu.

Majaribio ya awali yanamaanisha kuwakutanisha watu kutoka hadhira ya kipaumbele ili watoe maoni yao kuhusu rasimu za nyenzo kabla ya utayarishaji wa mwisho. Mwongozo wa Compass for SBC unaeleza kwamba majaribio haya huongeza ufanisi wa nyenzo za SBCC kwa kuhakiki iwapo kilichobuniwa kinaifaa hadhira, na kwamba hata jaribio dogo lililoandaliwa vizuri lina manufaa.⁶ Jumbe, michoro ya mfuatano wa matukio (storyboards), majina ya kampeni, maandishi yaliyotafsiriwa na shughuli za mawasiliano ya ana kwa ana, vyote vinaweza kufanyiwa majaribio ya awali.⁶

Washiriki wanapaswa kuendana na hadhira ya kipaumbele na hawapaswi kuwa watu walioshiriki kuandaa nyenzo hizo.⁶ Mkakati wa chanjo wa Rwanda unataka nyenzo zifanyiwe majaribio ya awali na kurekebishwa kwa kuzingatia maoni yaliyotolewa.⁵ Nchini Rwanda, Compass for SBC ya kitaifa, inayoendeshwa na Rwanda Health Communication Centre ndani ya RBC, pia hutoa utaratibu wa mtandaoni wa kuidhinisha nyenzo na jumbe za afya, kwa hiyo tenga muda wa kutosha kwa ajili ya mapitio.⁷

Mfumo wa WHO unataka mawasiliano ya afya yafikike, yatekelezeke, yawe ya kuaminika na yaaminiwe, yahusiane na maisha ya watu, yatolewe kwa wakati na yaeleweke, na unapendekeza lugha rahisi, hadithi halisi na michoro au picha ili kuwasaidia watu kuelewa hatari.³ Uhusiano huo hutokana na kuunganisha jumbe na uzoefu wa watu wenyewe, familia zao na jamii zao.³ Hapa ndipo thamani ya filamu za makala na upigaji picha inapojitokeza: jirani anayefahamika akieleza uamuzi wake mara nyingi hushawishi zaidi kuliko takwimu.

Muda nao ni muhimu. Mapitio ya The Lancet yanabainisha kwamba kusitishwa kwa kampeni za vyombo vya habari kumehusishwa na kupungua kwa manufaa yaliyokuwa yamepatikana, na yanataka kampeni za muda mrefu zaidi zenye ufadhili bora ili watu wauone ujumbe kwa kiwango cha kutosha.² Pia yanaonya kwamba jumbe za kampeni zinaweza kushindwa kufikia lengo na hata kuleta matokeo kinyume, jambo ambalo ni sababu nyingine ya kufanya majaribio na ufuatiliaji.² Wimbi fupi la maudhui wakati wa tukio la uzinduzi mara chache hubadilisha tabia iliyozoeleka.

Idadi ya kutazamwa na ya maonyesho (impressions) inakuambia kwamba ujumbe umeonekana, si kwamba kuna jambo lililobadilika. UNICEF inapendekeza ufuatiliaji wa mara kwa mara wakati wa utekelezaji ili kuchunguza iwapo shughuli zinatekelezwa kama zilivyopangwa na kubaini mapungufu, sambamba na tathmini ya matokeo.¹ Mkakati wa chanjo wa Rwanda unachanganya ufuatiliaji wa utekelezaji na ufuatiliaji wa tabia ili kubaini dalili za mapema za mabadiliko, na unapanga utafiti wa ufuatiliaji wa maarifa, mitazamo na desturi utakaolinganishwa na utafiti wa msingi uliofanywa awali.⁵ Pia unakiri kwamba takwimu za msingi hazikupatikana kwa kila kiashiria, pengo la kawaida linalostahili kuzibwa kabla ya uzinduzi.⁵

Katika kazi zetu wenyewe, tunakubaliana na washirika viashiria viwili au vitatu vya tabia tangu mwanzo, na tunatunza kumbukumbu ya jinsi maudhui yanavyotumiwa na wahudumu wa afya, washirika na vyombo vya habari. Hilo hurahisisha kuona ni nyenzo zipi hasa zilizosaidia kuleta mabadiliko.

• Taja tabia moja mahususi na hadhira moja ya kipaumbele
• Chunguza vikwazo vya kisaikolojia, kijamii na kimazingira
• Hakikisha huduma au bidhaa inapatikana kabla ya uzinduzi
• Bainisha hadhira za pili kama viongozi na wahudumu wa afya
• Chagua njia ambazo watu wanaziamini, zikiwemo za ana kwa ana
• Fanya majaribio ya awali ya jumbe na nyenzo pamoja na hadhira ya kipaumbele
• Panga ujumbe uonekane kwa muda mrefu, si kwa wimbi moja fupi
• Weka takwimu za msingi na fuatilia viashiria vya tabia