Ramani katika ripoti: kusanifu ramani zinazotoa taarifa

Ramani hutumika sana katika ripoti za mwaka, ripoti za matokeo na muhtasari wa sera. Ramani ya wilaya za mradi huonekana kuwa ya kitaalamu na hujaza ukurasa vizuri. Lakini ramani ina manufaa tu ikiwa inamsaidia msomaji kuelewa jambo ambalo asingeliona kwa haraka hivyo katika sentensi, jedwali au chati ya pau.

Visual Vocabulary ya Financial Times, mwongozo unaotumika sana kuchagua chati, inasema chati za kijiografia zinapaswa kutumika pale tu ambapo mahali hasa au mwelekeo wa kijiografia wa data ni muhimu zaidi kwa msomaji kuliko kitu kingine chochote.¹ Kabla ya kuagiza ramani, andika swali ambalo inajibu. "Tunafanya kazi wapi?" ni swali halali, lakini linahitaji ramani rahisi ya kuonyesha mahali, si ramani ya data yenye rangi. "Ni wilaya zipi zina kiwango cha chini zaidi cha chanjo?" linaweza kuhitaji ramani ya mada. "Je, kiwango cha chanjo kimepanda mwaka huu?" huenda likajibiwa vizuri zaidi kwa chati ya mstari au ya pau.

Ramani nyingi katika ripoti ziko katika aina tatu. Ramani ya kuonyesha mahali huonyesha vitu vilipo: ofisi, maeneo ya mradi, kambi ya wakimbizi. Ramani ya rangi kwa maeneo (choropleth) hupaka kila eneo rangi, kama mkoa au wilaya, kulingana na thamani fulani. Ramani ya alama za ukubwa linganifu huweka duara kwenye kila eneo na kulipa ukubwa kulingana na thamani.

Uchaguzi unategemea data yako. Visual Vocabulary inashauri kwamba ramani ya msingi ya rangi kwa maeneo inapaswa kuonyesha viwango badala ya jumla kila wakati na kutumia mgawanyo wa kijiografia unaofaa, wakati alama za ukubwa linganifu zinafaa jumla badala ya viwango.¹ Mwongozo wa Datawrapper unasema jambo hilo hilo: ramani za rangi kwa maeneo hufanya kazi vizuri zaidi kwa data linganishi, na idadi kamili huonyeshwa vizuri zaidi kwenye ramani ya alama.²

Kwa vitendo, hii ina maana kwamba idadi ya watu waliofikiwa katika kila wilaya inafaa kuwekwa kwenye ramani ya alama, wakati asilimia ya kaya zilizofikiwa inafaa kuwekwa kwenye ramani ya rangi kwa maeneo.

Idadi ghafi hupotosha kwenye ramani ya rangi kwa maeneo kwa sababu maeneo yenye watu wengi karibu kila mara yatakuwa na idadi kubwa zaidi. Wilaya yenye watu wengi itaonekana kama eneo lenye tatizo kubwa hata kama kiwango chake ni cha wastani. Datawrapper inaeleza kwamba idadi ghafi haziwezi kulinganishwa kati ya maeneo bila takwimu za idadi ya watu, na ndiyo sababu viwango vina manufaa zaidi.² Badilisha idadi kuwa asilimia au kiwango kwa kila watu 1,000 kabla ya kuanza kusanifu chochote.

Kuna mtego wa pili. Ramani za rangi kwa maeneo huonyesha ukubwa wa eneo la kijiografia lililoathirika, hivyo maeneo makubwa yenye watu wachache yanaweza kuvuta macho zaidi kuliko maeneo madogo yenye watu wengi.² Nchini Rwanda, kwa mfano, wilaya tatu za Jiji la Kigali zinaonekana ndogo kwenye ramani ukilinganisha na wilaya kubwa za vijijini. Ikiwa habari inahusu watu badala ya ardhi, ongeza jedwali, weka majina moja kwa moja kwenye maeneo muhimu, au fikiria ramani ya alama. Datawrapper inapendekeza ramani zinazopima maeneo kwa idadi ya watu (cartograms) kama njia ya haki zaidi ya kuonyesha watu wanapoishi, ingawa zinafanya kazi vizuri zaidi pale wasomaji tayari wanaifahamu jiografia husika.²

Chagua mpangilio wa rangi unaolingana na data yako. Datawrapper inapendekeza mpangilio wa kufuatana, kutoka rangi hafifu hadi iliyokolea, ili kuangazia thamani za juu, na mpangilio wa kuachana, ambapo rangi mbili hukutana kwenye kitovu cha kati kisichoegemea upande wowote, ili kuangazia ncha zote mbili.² Pia inashauri kuhakikisha kuna tofauti ya wazi ya ung'avu katika mpangilio mzima, na kutumia rangi ambazo watu wenye upofu wa rangi wanaweza kuzitofautisha.²

Kisha amua mpangilio utakuwa na madaraja mangapi. Lisa Charlotte Muth wa Datawrapper anaeleza hili kama maafikiano kati ya ukweli na manufaa.³ Madaraja zaidi huongeza utofauti, lakini pia yanaweza kuwafanya wasomaji wadhani kuna tofauti kubwa mahali ambapo hakuna.³ Katika kazi zetu wenyewe, madaraja manne hadi sita yanafaa ramani nyingi za ripoti.

Tumia muda kwenye ufunguo wa ramani. Datawrapper inashauri kwamba ufunguo wa mpangilio wa kufuatana uonyeshe rangi za thamani ya chini kabisa na ya juu kabisa, na inapendekeza vipindi vya thamani vilivyo sawa, kama 0, 25 na 50.² Kadiria namba za ufunguo, na tumia mpangilio ule ule kwenye kila ramani unayotaka wasomaji walinganishe.

Wasomaji wengi watapata ripoti yako kama PDF au ukurasa wa tovuti, baadhi kupitia programu ya kusoma skrini, na wengine wakiwa na tatizo la kuona rangi. W3C inaeleza kwamba kigezo chake cha mafanikio kuhusu matumizi ya rangi kinalenga kuhakikisha kwamba watumiaji wote wanaoona wanaweza kupata taarifa zinazowasilishwa kwa tofauti za rangi.⁴ Kwenye ramani, hii ina maana ya kuweka majina au thamani moja kwa moja kwenye maeneo muhimu, kutumia michoro ya mistari au mipaka pale inapohitajika, na kutotegemea kamwe rangi nyekundu na kijani peke yake.

W3C inaorodhesha ramani miongoni mwa picha changamano, ambazo zina taarifa nyingi kuliko zinavyoweza kuelezwa kwa kifungu kifupi, na inasema picha hizo zinahitaji maelezo mbadala ya sehemu mbili: maelezo mafupi yanayoitambulisha picha, na maelezo marefu yanayowasilisha taarifa zake muhimu.⁵ Kwa ramani ya ripoti, maelezo mafupi yanaweza kutaja ramani na matokeo yake makuu, na maelezo marefu yanaweza kuwa jedwali la data husika, likiwekwa kwenye kiambatisho au kando ya ramani.

Ramani zinaweza kubeba maana ya kisiasa. Mipaka, maeneo na majina ya mahali yanayobishaniwa ni mambo nyeti, na kosa linaweza kusababisha matatizo halisi kwa shirika linalofanya kazi na serikali na mashirika ya Umoja wa Mataifa. Tumia ramani za msingi kutoka vyanzo rasmi au vinavyoaminika, na hakiki majina ya mahali kwa kuzingatia tahajia wanayotumia washirika wako.

Mashirika ya Umoja wa Mataifa kwa kawaida huchapisha kanusho kwenye ramani zao. Kanusho la ramani linalotumiwa na Wafanyakazi wa Kujitolea wa Umoja wa Mataifa (UNV), kwa mfano, linaeleza kwamba majina yaliyotumika na jinsi taarifa zilivyowasilishwa yanaendana na utaratibu wa Umoja wa Mataifa, na hayamaanishi maoni yoyote kuhusu hadhi ya kisheria ya nchi, eneo au himaya yoyote, wala kuhusu uwekaji wa mipaka yake.⁶ Ikiwa unaandaa ripoti kwa ajili ya mshirika wa Umoja wa Mataifa au pamoja naye, uliza ni maneno gani ya kanusho wanayohitaji kabla ramani haijasanifiwa.

Ramani nzuri ya ripoti hujitosheleza, kwa sababu mara nyingi wasomaji hupitia ripoti kwa haraka na kusimama kwenye michoro. Katika kazi zetu wenyewe, tunaipa kila ramani kichwa kinachoeleza matokeo, kama "Kiwango cha chanjo kiko chini zaidi katika wilaya za kaskazini", badala ya lebo kama "Kiwango cha chanjo kwa wilaya". Chini ya ramani, ongeza chanzo, tarehe ya data na maelezo yoyote kuhusu jinsi viwango vilivyokokotolewa.

Ondoa kila kitu kisichomsaidia msomaji. Barabara, mito na vivuli vya miinuko mara chache huhitajika kwenye ramani ya mada, na mipaka minene hushindana na data. Hakikisha ramani bado inasomeka ikichapishwa kwa rangi nyeusi na nyeupe na ikitazamwa kwenye simu, kwa kuwa washirika wengi watafungua PDF kwenye skrini ndogo.

• Kichwa kinachoeleza matokeo makuu.
• Ufunguo wenye namba zilizokadiriwa na zenye vipindi sawa.
• Majina ya moja kwa moja kwa maeneo yanayozungumziwa katika maandishi.
• Chanzo, tarehe ya data na maelezo ya mbinu.
• Kanusho pale mshirika anapolihitaji.
• Maelezo mbadala mafupi na marefu kwa matoleo ya kidijitali.

• Ramani inajibu swali lililo wazi kuhusu mahali
• Aina ya ramani inalingana na data: viwango kwenye ramani ya rangi kwa maeneo, jumla kwenye alama
• Madaraja manne hadi sita ya rangi yenye mabadiliko ya wazi ya ung'avu
• Rangi zinazofaa watu wenye upofu wa rangi na majina ya moja kwa moja kwa maeneo muhimu
• Kichwa kinaeleza matokeo; ufunguo, chanzo na tarehe vimewekwa
• Maelezo mbadala mafupi na marefu, pamoja na jedwali la data kwenye kiambatisho
• Mipaka, majina ya mahali na kanusho vimehakikiwa na washirika